Hội đồng Nhân quyền Liên Hợp Quốc (UNHRC) chuẩn bị tiến hành cuộc bỏ phiếu quan trọng liên quan đến đề xuất của Liên minh châu Âu (EU) về việc thành lập một cơ chế điều tra độc lập nhằm làm rõ các vi phạm nhân quyền nghiêm trọng tại Afghanistan.
Đề xuất này không chỉ nhắm đến các hành động của chính quyền Taliban mà còn mở rộng phạm vi xem xét đối với những vi phạm do các lực lượng nước ngoài từng hiện diện tại quốc gia này gây ra. Nếu được thông qua, đây sẽ là bước ngoặt lớn trong nỗ lực quốc tế nhằm truy cứu trách nhiệm những cá nhân và tổ chức vi phạm luật nhân đạo quốc tế.
EU thúc đẩy điều tra toàn diện về vi phạm nhân quyền
Theo nội dung dự thảo nghị quyết do EU khởi xướng, cơ chế điều tra mới sẽ có quyền thu thập, bảo quản và phân tích bằng chứng liên quan đến các vụ vi phạm nhân quyền và luật nhân đạo quốc tế ở Afghanistan.
Đề xuất nhấn mạnh rằng cơ chế này cần hoạt động độc lập, minh bạch và có khả năng cung cấp hồ sơ, bằng chứng cho các cơ quan tài phán quốc tế như Tòa án Hình sự Quốc tế (ICC) hoặc cho hệ thống tư pháp trong nước nếu có điều kiện truy tố.
EU cho biết cơ chế mới sẽ bao gồm các cuộc điều tra về hành vi đàn áp phụ nữ, trẻ em, nhóm thiểu số, cưỡng ép di dời, tra tấn, hành quyết phi pháp cũng như những vi phạm có thể do các lực lượng quốc tế thực hiện trong suốt hơn hai thập kỷ chiến tranh.
Đồng thời, nghị quyết cũng đề xuất gia hạn và tăng cường vai trò của Báo cáo viên Đặc biệt của LHQ về tình hình nhân quyền ở Afghanistan nhằm phối hợp với cơ chế điều tra mới, đảm bảo dòng chảy thông tin minh bạch và có cơ sở bằng chứng đáng tin cậy.
Hậu quả nhân đạo và phản ứng quốc tế
Kể từ khi Taliban giành lại quyền kiểm soát vào tháng 8/2021, tình hình nhân quyền ở Afghanistan được mô tả là “tụt dốc chưa từng có”. Phụ nữ và trẻ em gái bị cấm học trung học và đại học, bị loại khỏi nhiều vị trí công việc, còn các nhà báo, luật sư, nhà hoạt động nhân quyền đối mặt với đàn áp nghiêm trọng.
Báo cáo của LHQ ghi nhận hàng loạt vụ tra tấn, hành quyết không qua xét xử, giam giữ tùy tiện và cưỡng ép di cư nội địa. Các tổ chức nhân quyền cảnh báo rằng “hệ thống tư pháp Afghanistan hiện nay đã bị Taliban biến thành công cụ đàn áp”.
EU, cùng với các nước Bắc Âu và Canada, cho rằng việc điều tra là cần thiết để đảm bảo công lý cho nạn nhân, đồng thời ngăn ngừa các hành vi vi phạm tương tự tái diễn.
Tòa án Hình sự Quốc tế và vai trò giám sát
Từ năm 2020, Tòa án Hình sự Quốc tế (ICC) đã mở điều tra về các tội ác chiến tranh và tội ác chống lại loài người tại Afghanistan. Cuộc điều tra này bao gồm hành vi của Taliban, Nhà nước Hồi giáo IS-K, cũng như các lực lượng nước ngoài.
Cơ chế điều tra mới nếu được thông qua sẽ hỗ trợ trực tiếp cho ICC, bằng cách thu thập chứng cứ hiện trường, lời khai nhân chứng, dữ liệu vệ tinh và tài liệu nhân quyền từ các tổ chức quốc tế.
Giới chuyên gia nhận định: “Đây có thể là công cụ pháp lý mạnh nhất từng được Hội đồng Nhân quyền LHQ triển khai cho Afghanistan, giúp đảm bảo các hành vi tàn bạo không bị lãng quên hay che giấu.”
Tranh cãi và thách thức chính trị
Một số quốc gia thành viên LHQ, đặc biệt là Trung Quốc, Pakistan và Iran, đã bày tỏ lo ngại rằng cơ chế điều tra mới có thể bị chính trị hóa và tạo gánh nặng tài chính cho LHQ.
Các nước từng có binh sĩ đồn trú ở Afghanistan, bao gồm Mỹ và một số thành viên NATO, cũng tỏ ra thận trọng, vì phạm vi điều tra mở rộng có thể bao gồm cả các chiến dịch quân sự trong quá khứ.
Trong khi đó, nhiều nước châu Âu và các tổ chức nhân quyền kêu gọi không để yếu tố chính trị làm ảnh hưởng đến tiến trình công lý, nhấn mạnh rằng “bất kỳ ai vi phạm nhân quyền đều phải chịu trách nhiệm, bất kể thuộc phe nào.”
Tác động tiềm năng nếu nghị quyết được thông qua
Nếu Hội đồng Nhân quyền LHQ thông qua nghị quyết của EU, cơ chế điều tra mới sẽ:
- Đặt nền móng cho công lý chuyển tiếp (transitional justice) tại Afghanistan;
- Tạo cơ sở pháp lý vững chắc cho các vụ kiện tội ác chiến tranh và tội ác chống lại loài người;
- Tăng cường tiếng nói của các nạn nhân và gia đình bị ảnh hưởng;
- Gây áp lực quốc tế buộc Taliban phải chấm dứt các chính sách đàn áp phụ nữ và hạn chế tự do;
- Thúc đẩy trách nhiệm của các quốc gia từng can thiệp quân sự trong khu vực.
Dù vậy, giới quan sát cảnh báo việc thực thi sẽ gặp nhiều trở ngại nếu không có sự đồng thuận quốc tế, nguồn tài chính ổn định và cam kết hợp tác từ chính quyền de facto tại Kabul.
Kết luận
Cuộc bỏ phiếu của Hội đồng Nhân quyền Liên Hợp Quốc về điều tra vi phạm nhân quyền ở Afghanistan được xem là phép thử lớn đối với cam kết toàn cầu về công lý và nhân đạo.
Nếu cơ chế điều tra được thông qua, đây sẽ là bước tiến mang tính lịch sử, thể hiện quyết tâm của cộng đồng quốc tế trong việc bảo vệ quyền con người và chống lại mọi hình thức miễn trừ trách nhiệm.
Ngược lại, nếu thất bại, nó sẽ gửi đi một tín hiệu đáng lo ngại về khả năng thế giới sẵn sàng “nhắm mắt làm ngơ” trước những tội ác chiến tranh và sự đau khổ của hàng triệu người dân Afghanistan.
Discussion about this post