Sự đứt gãy tại eo biển Hormuz không chỉ đẩy giá dầu vượt ngưỡng 100 USD/thùng mà còn cho thấy chiến lược kiểm soát địa chính trị sắc bén của Iran, biến một tuyến hàng hải quốc tế thành vùng đặc quyền đầy bất trắc.

Cuộc khủng hoảng năng lượng và con số 2.000 tàu mắc kẹt

Eo biển Hormuz, nằm giữa Iran ở phía bắc và Oman cùng UAE ở phía nam, từ lâu đã được coi là “trái tim” của kinh tế thế giới. Với lưu lượng vận chuyển chiếm khoảng 1/5 lượng dầu mỏ và khí đốt toàn cầu, đây là con đường độc đạo duy nhất để năng lượng từ Vùng Vịnh vươn tới các thị trường trọng điểm tại châu Á và châu Âu.

Tuy nhiên, trong 4 tuần qua, trật tự này đã bị đảo lộn hoàn toàn do xung đột leo thang giữa Mỹ, Israel và Iran. Theo dữ liệu từ Al Jazeera, hiện có gần 2.000 tàu thương mại đang bị mắc kẹt ở hai đầu eo biển. Con số thống kê cho thấy sự sụt giảm khủng khiếp: từ trung bình 138 chuyến mỗi ngày xuống chỉ còn vài chục chuyến cho cả tháng.

Hệ quả trực tiếp là giá dầu thế giới đã tăng vọt vượt ngưỡng 100 USD/thùng (tăng khoảng 40% so với trước xung đột), buộc các nền kinh tế lớn phải thắt chặt sản xuất và phân bổ nhiên liệu khẩn cấp.

Tại sao Iran dễ dàng “khóa chặt” eo biển Hormuz?

Theo phân tích từ CNN, quyền kiểm soát của Tehran tại đây không chỉ dựa vào sức mạnh quân sự mà còn đến từ những yếu tố mang tính chiến lược:

1. Đặc điểm địa lý: “Điểm nghẽn” không thể thay thế

Eo biển Hormuz chỉ rộng khoảng 38 km tại điểm hẹp nhất. Đáng chú ý, các tàu trọng tải lớn buộc phải di chuyển trong những tuyến hàng hải còn hẹp hơn thế. Ông Nick Childs, nghiên cứu viên cao cấp tại Viện Nghiên cứu Chiến lược Quốc tế (IISS), nhận định:

“Hormuz là một trong những điểm nghẽn hiếm hoi trên thế giới không có phương án thay thế thực sự. Mọi hành trình tại đây gần như được định sẵn, khiến tàu thuyền dễ dàng bị theo dõi và gây sức ép.”

2. Chiến thuật tác chiến phi đối xứng

Iran sở hữu hơn 1.600 km bờ biển với địa hình đồi núi và đảo nhỏ phức tạp, lý tưởng để che giấu các bệ phóng tên lửa chống hạm di động. Thay vì đối đầu trực diện, Tehran sử dụng:

• Máy bay không người lái (UAV) tự sát.
• Tàu tấn công nhanh và thủy lôi.
• Các phương tiện dân sự (như thuyền buồm) để ngụy trang tác chiến.

Ông Kevin Rowlands từ Viện Nghiên cứu Quân chủng Thống nhất Hoàng gia Anh (RUSI) cho rằng, không gian hạn chế khiến Iran không cần chủ động tìm mục tiêu; họ chỉ cần “ngồi chờ” để biến khu vực thành vùng sát thương với thời gian cảnh báo chỉ tính bằng giây.

Mô hình “Trạm thu phí bằng bất ổn”

Thay vì đóng cửa hoàn toàn eo biển — một động thái có thể dẫn đến chiến tranh toàn diện — Iran đã thiết lập một cơ chế kiểm soát tinh vi hơn: Điều chỉnh mức độ rủi ro.

Thu phí bằng nỗi sợ

Iran không cần tấn công mọi con tàu. Khi rủi ro được duy trì ở mức cao, chi phí bảo hiểm tăng vọt và nguy cơ bị bắt giữ luôn hiện hữu, các hãng vận tải sẽ phải đứng trước hai lựa chọn: Hoặc ngừng hoạt động, hoặc tìm cách “phối hợp” để được đảm bảo an toàn. Đây chính là bản chất của mô hình “thu phí bằng bất ổn”.

Cơ chế phân loại đối tượng

Tehran đã thiết lập một hành lang an toàn nằm sát bờ biển phía bắc của mình. Các “tàu không thù địch” hoặc tàu có liên hệ với các đối tác kinh tế như Trung Quốc, Ấn Độ, Pakistan được khuyến khích đi qua tuyến này dưới sự giám sát trực tiếp của giới chức Iran. Ngược lại, những tàu liên quan đến các quốc gia đối địch phải đối mặt với nguy cơ bị tấn công hoặc bắt giữ ngay lập tức.

Phản ứng của phương Tây và tương lai bất định

Mỹ và các đồng minh đã có những động thái đáp trả mạnh mẽ. Chính quyền của ông Donald Trump thúc đẩy các nỗ lực ngoại giao đồng thời triển khai thêm lực lượng tới khu vực, bao gồm tàu đổ bộ USS Tripoli và các đơn vị thủy quân lục chiến.

Tuy nhiên, việc bảo vệ một tuyến hàng hải trong môi trường đe dọa đa tầng là cực kỳ tốn kém và phức tạp. Các chiến dịch hộ tống đòi hỏi sự phối hợp của vệ tinh, máy bay tuần tra và hệ thống phòng thủ công nghệ cao, nhưng vẫn không thể loại bỏ 100% rủi ro từ thủy lôi hoặc UAV giá rẻ.

Dự báo dài hạn

Ngay cả khi tiếng súng tạm dừng, các chuyên gia cảnh báo rằng sự bình thường hóa tại Hormuz sẽ không đến sớm. Những gì đang diễn ra đã tạo ra một tiền lệ nguy hiểm: Một quốc gia có thể tận dụng ưu thế địa lý để tái định hình luật chơi trên biển quốc tế.

Cuộc khủng hoảng tại Hormuz không chỉ là vấn đề của ngành năng lượng, mà là một thách thức trực diện đối với hệ thống pháp lý và tự do hàng hải toàn cầu trong tương lai.