Cuộc đàm phán sắp tới giữa Mỹ và Iran, dự kiến diễn ra vào ngày 6/2, đang thu hút sự quan tâm đặc biệt của cộng đồng quốc tế trong bối cảnh căng thẳng Trung Đông chưa có dấu hiệu hạ nhiệt. Theo các nguồn tin ngoại giao, chương trình hạt nhân, kho tên lửa đạn đạo và mạng lưới lực lượng ủy nhiệm của Tehran trong khu vực sẽ là những vấn đề trọng tâm trên bàn đàm phán.
Tổng thống Mỹ Donald Trump nhiều lần khẳng định ưu tiên đạt được một thỏa thuận với Iran hơn là phát động chiến tranh. Tuy nhiên, giới phân tích cho rằng vẫn còn khoảng cách lớn giữa những gì Washington mong muốn và mức độ nhượng bộ mà Tehran có thể chấp nhận.
Đàm phán Mỹ – Iran: Linh hoạt hay đối đầu?
Theo logic thông thường, nếu Mỹ đưa ra các yêu cầu càng cứng rắn, khả năng Iran chấp nhận nhượng bộ càng thấp, từ đó làm gia tăng nguy cơ đối đầu quân sự. Ngược lại, một cách tiếp cận linh hoạt hơn từ Washington có thể mở ra không gian hợp tác, giúp giảm nguy cơ chiến tranh.
Vấn đề cốt lõi hiện nay là Mỹ thực sự muốn gì từ Iran, và đâu là “lằn ranh đỏ” mà Tehran không thể vượt qua.
Chương trình hạt nhân: Tâm điểm tranh cãi
Tháng 5/2025, Tổng thống Trump tuyên bố sẽ không chấp nhận bất cứ điều gì ngoài việc “dỡ bỏ hoàn toàn” chương trình hạt nhân của Iran. Tuy nhiên, trong những phát biểu gần đây, ông chỉ nhấn mạnh mục tiêu “không để Iran sở hữu vũ khí hạt nhân” – hai cách tiếp cận có sự khác biệt rất lớn về bản chất.
Kể từ thời Tổng thống George W. Bush, mọi chính quyền Mỹ đều cảnh báo Iran không được sở hữu vũ khí hạt nhân. Nếu đây là mục tiêu chính, Tehran nhiều khả năng sẵn sàng thương lượng, thậm chí chấp nhận từ bỏ lượng urani làm giàu ở mức cao, song vẫn giữ lại hạ tầng hạt nhân để “câu giờ” chờ những thay đổi chính trị tại Washington.
Ngược lại, nếu Mỹ kiên quyết yêu cầu Iran chấm dứt hoàn toàn chương trình hạt nhân, khả năng Tehran chấp nhận là rất thấp. Không chỉ vì chi phí và nguồn lực đã đầu tư trong nhiều năm, mà còn do yếu tố chính trị – tư tưởng: việc từ bỏ hoàn toàn chương trình hạt nhân có thể bị coi là sự đầu hàng trước Mỹ.
Trong kịch bản này, Iran có thể chấp nhận đối đầu quân sự, đặt cược vào việc ông Trump – người nhiều lần tuyên bố không muốn sa lầy vào các cuộc chiến kéo dài – sẽ không theo đuổi đến cùng một chiến dịch thay đổi chế độ tại Tehran.
Kho tên lửa và mạng lưới lực lượng ủy nhiệm
Chương trình hạt nhân không phải là vấn đề duy nhất trên bàn đàm phán. Kho tên lửa đạn đạo của Iran – mối quan ngại lớn đối với Israel và các quốc gia Arab vùng Vịnh – được đánh giá là lĩnh vực mà Tehran khó nhượng bộ nhất.
Giới phân tích cho rằng gần như không có khả năng Iran từ bỏ “lá chắn” quân sự quan trọng này, vốn được coi là yếu tố then chốt ngăn chặn các đối thủ tìm cách thay đổi chế độ. Đối với Lãnh đạo tối cao Ali Khamenei và giới tướng lĩnh Iran, bất kỳ nhượng bộ nào về tên lửa đều bị xem là đe dọa trực tiếp đến an ninh quốc gia.
Ngược lại, không gian thương lượng lớn nhất có thể nằm ở mạng lưới lực lượng ủy nhiệm của Iran trong khu vực, bao gồm Hezbollah ở Lebanon, Houthi tại Yemen, các nhóm vũ trang ở Iraq, cũng như Hamas và Phong trào Thánh chiến Hồi giáo Palestine.
Theo ông Bilal Y. Saab, chuyên gia thuộc Chương trình Trung Đông và Bắc Phi tại Chatham House, các lực lượng này dù quan trọng trong việc mở rộng ảnh hưởng khu vực, nhưng không mang tính sống còn như chương trình hạt nhân hay tên lửa. Nếu việc cắt giảm hoặc tạm thời từ bỏ các mối liên kết này giúp tránh được chiến tranh với Mỹ, Tehran nhiều khả năng sẽ cân nhắc.
Tuy nhiên, Iran cũng hiểu rằng việc giám sát và thực thi một thỏa thuận như vậy trong thời gian dài là vô cùng khó khăn, trong khi Tehran có nhiều kinh nghiệm trong việc hỗ trợ bí mật các lực lượng đồng minh.
Mỹ gây sức ép, Iran cân nhắc rủi ro
Mỹ đã triển khai lực lượng quân sự quy mô lớn tới khu vực, dường như nhằm gây sức ép buộc Iran phải chấp nhận một thỏa thuận với những nhượng bộ đáng kể. Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio nhận định Iran đang ở thời điểm yếu nhất kể từ Cách mạng Hồi giáo năm 1979, coi đây là cơ hội để Washington đưa ra các yêu cầu cứng rắn.
Tuy nhiên, nếu Iran không nhượng bộ, kịch bản tồi tệ nhất đối với Mỹ có thể là tiến hành một cuộc tấn công mang tính biểu tượng hoặc hạn chế, rồi chấp nhận một thỏa thuận mơ hồ và tuyên bố đó là thắng lợi ngoại giao – điều có nguy cơ làm suy giảm nghiêm trọng uy tín của Washington.
Ở thời điểm hiện tại, với những yêu cầu đã đưa ra và quy mô lực lượng quân sự được triển khai, kết quả duy nhất có thể chấp nhận được đối với Mỹ là một thỏa thuận bảo đảm một cách có thể kiểm chứng và lâu dài rằng Iran không thể tiến tới sở hữu vũ khí hạt nhân, kho tên lửa bị hạn chế và các mối liên kết với lực lượng ủy nhiệm bị cắt đứt. Đây lại là kịch bản rất khó được Tehran chấp nhận.
Yêu cầu bất ngờ từ Tehran
Ban đầu, Istanbul (Thổ Nhĩ Kỳ) được xem là địa điểm tổ chức đàm phán với sự tham gia của Đặc phái viên Mỹ Steve Witkoff và Ngoại trưởng Iran Abbas Araqchi, cùng đại diện Saudi Arabia và Ai Cập. Tuy nhiên, trong diễn biến mới nhất, Iran bất ngờ đề nghị chuyển địa điểm sang Oman và thu hẹp phạm vi nghị sự, chỉ tập trung vào đàm phán song phương về vấn đề hạt nhân.
Theo Reuters, Iran muốn thay đổi thể thức cuộc gặp, trong khi Mỹ mong muốn đưa thêm các vấn đề như tên lửa đạn đạo và hoạt động của lực lượng ủy nhiệm vào bàn đàm phán.
Thư ký báo chí Nhà Trắng Karoline Leavitt cho biết các cuộc đàm phán vẫn dự kiến diễn ra vào cuối tuần này, song chưa công bố địa điểm cụ thể.
Các nguồn tin Iran tiết lộ, Tổng thống Trump đã đưa ra ba điều kiện để nối lại đàm phán: Iran không làm giàu urani trong nước, hạn chế chương trình tên lửa đạn đạo và chấm dứt hỗ trợ các lực lượng ủy nhiệm trong khu vực. Tuy nhiên, giới lãnh đạo Tehran từ lâu coi cả ba yêu cầu này là sự vi phạm chủ quyền quốc gia và khó có thể chấp nhận.
Discussion about this post