Nhiều người từng trải qua cảm giác chóng mặt thoáng qua, tối sầm mắt khi đứng dậy đột ngột, chẳng hạn lúc bật khỏi giường vào buổi sáng hoặc đứng lên sau khi ngồi lâu. Hiện tượng này được gọi là tụt huyết áp tư thế, xảy ra khi cơ thể chưa kịp điều chỉnh lưu lượng máu lên não trong khoảnh khắc thay đổi tư thế.
Dù thường chỉ kéo dài vài giây, tình trạng này phản ánh cách tim mạch và hệ thần kinh tự chủ phản ứng trước các hoạt động hằng ngày, đồng thời đôi khi cũng là dấu hiệu cảnh báo vấn đề sức khỏe tiềm ẩn, đặc biệt ở người cao tuổi.
Vì sao đứng dậy lại gây chóng mặt?
Khi một người chuyển từ tư thế ngồi hoặc nằm sang đứng, trọng lực kéo máu dồn xuống chân và vùng bụng, làm giảm lượng máu quay trở lại tim. Trong điều kiện bình thường, cơ thể sẽ nhanh chóng kích hoạt các phản xạ để co mạch, tăng nhịp tim, từ đó duy trì huyết áp và đảm bảo đủ máu lên não.
Tuy nhiên, nếu các cơ chế này phản ứng chậm hoặc hoạt động kém hiệu quả, lượng máu lên não sẽ giảm trong thời gian ngắn, gây ra các triệu chứng như chóng mặt, choáng váng, mờ mắt hoặc cảm giác lâng lâng. Ở một số trường hợp, sự mất cân bằng này kéo dài hơn và có thể gây nguy hiểm nếu người bệnh bắt đầu bước đi khi huyết áp chưa kịp ổn định.
Theo một nghiên cứu đăng trên JAMA, nguy cơ tụt huyết áp tư thế tăng cao khi các phản xạ của hệ thần kinh tự chủ suy giảm. Những người có độ nhạy thấp của thụ thể áp lực (baroreceptor) hoặc mạch máu phản ứng chậm thường bị tụt huyết áp rõ rệt hơn sau khi đứng dậy.
Những yếu tố làm tăng nguy cơ tụt huyết áp tư thế
Khả năng điều chỉnh huyết áp khi thay đổi tư thế có thể bị ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố sinh lý, lối sống và bệnh lý, trong đó phổ biến gồm:
- Mất nước khiến thể tích máu giảm
- Ngồi hoặc nằm quá lâu, cơ chân không hỗ trợ đẩy máu về tim
- Mệt mỏi, thiếu ngủ, làm rối loạn hoạt động hệ thần kinh tự chủ
- Bỏ bữa, khiến đường huyết thấp, huyết áp kém ổn định
Bên cạnh đó, các nguyên nhân y khoa và tuổi tác cũng đóng vai trò quan trọng:
- Lão hóa làm giảm độ nhạy của thụ thể áp lực và độ đàn hồi mạch máu
- Tác dụng phụ của thuốc, đặc biệt là thuốc hạ huyết áp, thuốc chống trầm cảm, thuốc điều trị Parkinson
- Thiếu máu, làm giảm lượng oxy lên não
- Tiểu đường, gây tổn thương thần kinh tự chủ
- Bệnh tim, khiến khả năng bơm máu của tim suy yếu
Nghiên cứu của JAMA cũng nhấn mạnh rằng tuổi tác là yếu tố tác động mạnh nhất. Người lớn tuổi thường cần nhiều thời gian hơn để huyết áp ổn định sau khi đứng lên, vì vậy họ có xu hướng đứng yên vài giây trước khi bắt đầu di chuyển.
Nguy cơ và biến chứng tiềm ẩn
Phần lớn các cơn tụt huyết áp tư thế chỉ xảy ra thoáng qua và không gây hại. Tuy nhiên, nếu tình trạng này xảy ra thường xuyên hoặc kéo dài, nguy cơ biến chứng sẽ tăng lên, đặc biệt khi huyết áp mất nhiều thời gian để trở về mức bình thường.
Những rủi ro có thể gặp gồm:
- Té ngã và chấn thương, nhất là ở người cao tuổi hoặc người có vấn đề về thăng bằng
- Giảm sự tỉnh táo, ảnh hưởng đến sinh hoạt và công việc
- Tim phải làm việc nhiều hơn để bù trừ, gây mệt mỏi và suy giảm sức bền
Ngoài ra, tụt huyết áp tư thế lặp đi lặp lại đôi khi là dấu hiệu của các bệnh lý tiềm ẩn như rối loạn thần kinh tự chủ, suy tuyến thượng thận hoặc bệnh tim mạch. Việc thăm khám sớm giúp phát hiện và điều trị kịp thời, hạn chế biến chứng.
Cách hạn chế cảm giác chóng mặt khi đứng dậy
Để giảm triệu chứng và phòng ngừa biến chứng, người thường xuyên bị tụt huyết áp tư thế có thể áp dụng một số biện pháp đơn giản:
- Uống đủ nước mỗi ngày
- Đứng dậy từ từ, đặc biệt sau khi nằm hoặc ngồi lâu
- Siết và co cơ bắp chân vài giây trước khi đứng
- Không bỏ bữa, duy trì chế độ ăn đều đặn
Ngoài ra, cần trao đổi với bác sĩ về tác dụng phụ của thuốc đang sử dụng, mang vớ áp lực nếu được chỉ định và duy trì vận động thường xuyên để tăng sức mạnh cơ chân, hỗ trợ tuần hoàn máu.
Trong trường hợp các triệu chứng trở nên nặng hơn, xuất hiện hàng ngày, gây ngất hoặc té ngã, người bệnh cần sớm đi khám để được đánh giá nguyên nhân và điều trị phù hợp.
Discussion about this post